Η Ετζ Χαγίμ, «Δέντρο της Ζωής» στα εβραϊκά, είναι η μόνη σωζόμενη συναγωγή στην Κρήτη, κρυμμένη σε ένα στενό της παλιάς εβραϊκής συνοικίας των Χανίων. Έμεινε άδεια και ερειπωμένη μετά τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητας της πόλης το 1944, και στα τέλη της δεκαετίας του 1990 αναστηλώθηκε ως χώρος προσευχής, μνήμης και συμφιλίωσης, ανοιχτός σε επισκέπτες κάθε πίστης.
Η Ετζ Χαγίμ με μια ματιά
- Πού: σε ένα μικρό στενό της οδού Κονδυλάκη, στην Εβραϊκή, την πρώην εβραϊκή συνοικία της παλιάς πόλης των Χανίων, λίγα λεπτά από το ενετικό λιμάνι.
- Χτίστηκε: στη θέση καθολικής εκκλησίας του 15ου αιώνα· έγινε συναγωγή στην ενετική περίοδο (16ος–17ος αιώνας)· ξανάνοιξε μετά την αναστήλωση στις 10 Οκτωβρίου 1999.
- Τι είναι σήμερα: ενεργή συναγωγή με λειτουργίες του Σαββάτου, μνημείο της χαμένης εβραϊκής κοινότητας των Χανίων και ερευνητική βιβλιοθήκη.
- Αναστηλώθηκε χάρη σε: εκστρατεία με επικεφαλής τον Νίκο Σταυρουλάκη, τότε διευθυντή του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος.
- Χρόνος που χρειάζεστε: 20–30 λεπτά.
Από ενετική εκκλησία σε αναγεννημένη συναγωγή
Το κτίριο ξεκίνησε ως καθολική εκκλησία τον 15ο αιώνα, μάλλον αφιερωμένη στην Αγία Αικατερίνη, και υπέστη σοβαρές ζημιές στις οθωμανικές επιθέσεις κατά της πόλης τον 16ο αιώνα. Οι Ενετοί την παραχώρησαν ή την πούλησαν έπειτα στην εβραϊκή κοινότητα, που τη μετέτρεψε σε συναγωγή ρωμανιώτικης παράδοσης, της παράδοσης των ελληνόφωνων Εβραίων που ζούσαν στην περιοχή από την αρχαιότητα. Για αιώνες εξυπηρέτησε τους Εβραίους των Χανίων, μαζί με μια δεύτερη κοντινή συναγωγή, τη Μπεθ Σαλόμ, που καταστράφηκε στους βομβαρδισμούς του 1941.
Το 1944 οι Γερμανοί κατακτητές συνέλαβαν τους Εβραίους των Χανίων. Επιβιβάστηκαν στο φορτηγό πλοίο «Τάναϊς», μαζί με Έλληνες αντιστασιακούς και Ιταλούς αιχμαλώτους, και στις 9 Ιουνίου 1944 το πλοίο τορπιλίστηκε από βρετανικό υποβρύχιο ανοιχτά της Σαντορίνης. Δεν υπήρξαν επιζώντες. Η συναγωγή χρησιμοποιήθηκε έπειτα ως αποθήκη, χωματερή και στάβλος, και ένας σεισμός το 1994 την έφερε στα όρια της κατάρρευσης. Ο Νίκος Σταυρουλάκης συγκέντρωσε δωρεές απ’ όλο τον κόσμο, η αναστήλωση ξεκίνησε το 1997 και η Ετζ Χαγίμ ξανάνοιξε το 1999. Τον Ιανουάριο του 2010 δύο εμπρησμοί κατέστρεψαν περίπου 2.500 βιβλία και μέρος του αρχείου, όμως η συναγωγή επισκευάστηκε και συνεχίζει.
Τι να προσέξετε
- Την πλάκα στον διάδρομο με τα ονόματα των Εβραίων των Χανίων που χάθηκαν το 1944.
- Τη διάταξη στο εσωτερικό: μια μονόκλιτη θολωτή αίθουσα με το Εχάλ (κιβωτό της Τορά) στον ανατολικό τοίχο και το Βήμα απέναντι, στον δυτικό, τη ρωμανιώτικη διάταξη που συναντάμε και στα Γιάννενα και στην Κέρκυρα.
- Τη νότια αυλή με το μίκβε, το τελετουργικό λουτρό, και τους τάφους τεσσάρων ραβίνων.
- Τη βόρεια αυλή με την κρήνη της, που ανακατασκευάστηκε το 1995.
- Τα στενά δρομάκια της Εβραϊκής γύρω της, που ακολουθούν ακόμη τη χάραξη της παλιάς εβραϊκής συνοικίας.
Μια συναγωγή που τη φροντίζουν πολλοί
Σήμερα ζουν ελάχιστοι Εβραίοι στην Κρήτη, και οι περισσότεροι από όσους φροντίζουν την Ετζ Χαγίμ δεν είναι Εβραίοι. Μια διεθνής ομάδα και εθελοντές την κρατούν ανοιχτή, ραβίνοι από την Αθήνα βοηθούν στις μεγάλες γιορτές και οι λειτουργίες γίνονται στα εβραϊκά, ελληνικά και αγγλικά. Κάθε χρόνο ένα μνημόσυνο θυμίζει τους ανθρώπους που χάθηκαν στο «Τάναϊς». Η συναγωγή θεωρεί τον εαυτό της τόπο για όλους, και οι επισκέπτες κάθε προέλευσης είναι ευπρόσδεκτοι.
Συμβουλές για την επίσκεψή σας
- Το ωράριο είναι περιορισμένο και αλλάζει ανάλογα με τις λειτουργίες και τις εβραϊκές γιορτές· ελέγξτε πριν πάτε.
- Ντυθείτε σεμνά, ακολουθήστε τις οδηγίες των εθελοντών και ρωτήστε πριν φωτογραφίσετε ανθρώπους.
- Αφιερώστε χρόνο στην αναμνηστική πλάκα και στις αυλές αντί να περάσετε βιαστικά.
- Συνδυάστε την επίσκεψη με μια βόλτα στο λιμάνι και στα στενά της παλιάς πόλης, που ξεκινούν αμέσως έξω.
Κοντά
- Ενετικό λιμάνι: το μισοφέγγαρο λιμάνι των Χανίων με τον φάρο του, λίγα λεπτά με τα πόδια.
- Τζαμί των Γενιτσάρων: το τζαμί με τον τρούλο του 17ου αιώνα στο λιμάνι, που σήμερα φιλοξενεί εκθέσεις.
- Φρούριο Φιρκά: ο ενετικός προμαχώνας στην είσοδο του λιμανιού, έδρα του Ναυτικού Μουσείου Κρήτης.
- Τοπανάς: η παλιά ενετική συνοικία δυτικά του λιμανιού, με αρχοντικά, καμάρες και ανηφορικά σοκάκια.
Ανακαλύψτε τα Χανιά με το World City Trail
Το κυνήγι θησαυρού μας στα Χανιά μετατρέπει την παλιά πόλη σε παιχνίδι στο κινητό σας. Η διαδρομή συνδέει 10 στάσεις και διαρκεί περίπου δύο ώρες, με περίπου 42 λεπτά περπάτημα. Περιλαμβάνει σημεία όπως το ενετικό λιμάνι και τα σοκάκια της παλιάς πόλης. Μπορείτε να παίξετε στα ελληνικά, αγγλικά, γερμανικά, γαλλικά, ιταλικά και ολλανδικά.
Αν προτιμάτε κάτι διαφορετικό, στα Χανιά υπάρχουν επίσης μια βόλτα χωρίς ξεναγό και ένα υπαίθριο escape game.
Παίξτε το κυνήγι θησαυρού στα Χανιά →
Κάντε τη βόλτα χωρίς ξεναγό στα Χανιά →
Παίξτε το υπαίθριο escape game στα Χανιά →
Τα στοιχεία ελέγχθηκαν τον Οκτώβριο του 2026.